Pokémon là gì? Toàn cảnh thương hiệu Nhật Bản đã thay đổi thế giới

Chương 1Đêm trước khi ra đời: Satoshi Tajiri, việc săn côn trùng và Game Freak

Cội nguồn của Pokémon nằm ở việc bắt côn trùng của một cậu bé. Theo bài báo năm 1999 của bản châu Á tạp chí TIME của Mỹ phỏng vấn Satoshi Tajiri, Tajiri sinh ra trong gia đình có cha là nhân viên kinh doanh của Nissan và mẹ là nội trợ, lớn lên ở ngoại ô Tokyo vào cuối thập niên 1960 ⁴. Tajiri nói trong cuộc phỏng vấn rằng hồi nhỏ ông muốn làm nhà côn trùng học. Thò tay xuống sông thì bắt được tôm đồng, cắm que xuống nước tìm bọt thì lại thấy một sinh vật khác. Mỗi con côn trùng mới đều là cả một điều kỳ diệu, đại ý là lời của ông ⁴.

Pokémon sinh ra từ một sân chơi đã mất

Thế nhưng đến cuối thập niên 1970, những cánh đồng quanh nhà Tajiri biến thành trung tâm mua sắm, ao hồ bị lấp thành chung cư, đường xá, đường ray. Tajiri nói với TIME rằng cái ao có cá đã thành một tiệm game ⁴. Và ông cũng nói rằng Pokémon là để cho thế hệ trẻ em mới có cơ hội sưu tầm côn trùng và sinh vật như ông đã làm ⁴.

Việc nhiều Pokémon mang dáng sâu bướm, ngài hay cua, và ẩn nấp ở mọi nơi như bãi cỏ, hang động, rừng, sông, là sự phản chiếu của trải nghiệm ban đầu này ⁴. Chính Tajiri cũng nói đại ý rằng Pokémon là sự gộp lại thành một của tất cả những gì ông đã làm hồi nhỏ ⁴.

Từ tạp chí game đến công ty game

Tajiri còn say mê một thú vui khác là trò chơi điện tử. Theo TIME, ông không học đại học mà học điện tử tại một trường dạy nghề hai năm, và dành nhiều thời gian ở tiệm game ⁴. Rồi ông cùng bạn bè bắt đầu ấn phẩm tự phát hành “Game Freak”, đăng cách vượt ải và mẹo chơi. Trong nhóm bạn có Ken Sugimori, người sau này vẽ Pokémon ⁴.

Năm bắt đầu của ấn phẩm này khác nhau tùy tư liệu. TIME viết là năm 1982, còn Famitsu.com giới thiệu ấn phẩm, nguồn gốc tên công ty, là do Tajiri làm năm 1983 ⁴¹⁷. Famitsu.com cũng đưa tin rằng Tajiri từng viết bài cho số đầu tiên của “Famicom Tsushin” (nay là Weekly Famitsu) với tư cách người viết game chuyên nghiệp ¹⁷.

Kết luận của nhóm bạn là: nếu ít game hay thì tự làm lấy. TIME viết rằng Tajiri đã tháo máy chơi game của Nintendo ra để tìm hiểu cách làm ⁴. Công ty cổ phần Game Freak được thành lập ngày 26 tháng 4 năm 1989, với đại diện là Satoshi Tajiri ⁸. Cũng vào tháng 4 năm 1989, Nintendo đã phát hành Game Boy, máy chơi game cầm tay màn hình tinh thể lỏng đơn sắc ².

Sáu năm phát triển

Tsunekazu Ishihara, người nhậm chức chủ tịch cùng lúc với việc thành lập tiền thân của The Pokémon Company năm 1998 ¹, trong cuộc đối thoại với chủ tịch Nintendo (khi đó) Satoru Iwata đã nhớ lại rằng dự án Pokémon bắt đầu vào năm 1990 ². Ishihara với tư cách nhà sản xuất đã tham gia phát triển tác phẩm đầu tiên cùng Game Freak. Dự án ban đầu được lập ra như một phần mềm cho máy chơi game mới là Game Boy ². Niên biểu của Famitsu.com có ghi một tên tạm là “Capsule Monster” ở mục năm 1990 ¹⁷.

Tajiri giải thích với TIME rằng quái vật phải nhỏ và kiểm soát được. Ông ví đó như những con quái vật trong chính mình, như giận dữ hay sợ hãi, được đựng trong viên nang ⁴.

Việc phát triển Pokémon gặp nhiều khó khăn. Theo TIME, Tajiri đã ký hợp đồng với Nintendo nhưng không giải thích tốt được ý tưởng, và phía Nintendo cũng không hiểu đầy đủ. Shigeru Miyamoto, người tạo ra “Super Mario Bros.”, nói rằng lúc đầu chỉ có ý tưởng chứ chẳng tiến triển gì, và ông trở thành người cố vấn cho Tajiri ⁴. Trong sáu năm cho đến khi hoàn thành, Game Freak suýt phá sản, có những tháng trả lương cho nhân viên cũng chật vật. TIME viết rằng khi báo tình hình khó khăn thì 5 người nghỉ việc, và Tajiri không tự trả lương cho mình mà sống nhờ cha ⁴.

Ngoài ra, TIME cho rằng Tajiri biết đến Game Boy và cáp liên lạc vào năm 1991, nhưng điều này không khớp với tư liệu sơ cấp của Nintendo nói về việc phát hành Game Boy (1989) và bắt đầu dự án (1990) ⁴². Bài viết này theo tư liệu của Nintendo về mặt năm tháng.

Pokémon kịp “chuyến tàu cuối”

“Pokémon Red và Green” được phát hành ngày 27 tháng 2 năm 1996 ². Theo Ishihara, vốn dĩ họ muốn hoàn thành vào tháng 10 năm trước để tung ra mùa mua sắm cuối năm nhưng không kịp, nên phát hành vào cuối tháng 2, thời điểm tệ nhất đối với một sản phẩm ². Khi ấy trong không khí có cảm giác Game Boy đã hết thời, và Ishihara nói ông cảm thấy “chắc là lỡ chuyến tàu cuối rồi” ².

Theo trí nhớ của Iwata và Ishihara, số lượng xuất xưởng ban đầu ít hơn dự kiến, và trên bảng xếp hạng bán hàng tuần cũng ở ranh giới có vào được top 10 hay không ². Ishihara nêu ra những điều đã đổi hướng: trước hết là sức mạnh truyền miệng, sau đó là sức mạnh của các tạp chí mà trung tâm là “CoroCoro Comic” ².

Mew, một “trò tinh nghịch”

Một yếu tố quyết định khác là Mew. Theo Morimoto của Game Freak, người tham gia với tư cách lập trình viên, Mew được đưa vào ở phút chót của quá trình phát triển. Dung lượng băng game vốn sát giới hạn, nhưng nhờ bỏ đi chương trình kiểm tra không cần cho sản phẩm, một khoảng trống khoảng 300 byte xuất hiện và họ nhét Mew vào đó ². Morimoto nói đó là một trò tinh nghịch, kể cả với Tajiri. Vốn dĩ nếu không chuẩn bị cơ chế thì Mew sẽ không xuất hiện, nhưng do một lỗi bất ngờ, nó đã hiện ra với một số người chơi ².

Từ đây bắt đầu đợt “tặng Pokémon huyền thoại”. Chương trình này, được thông báo trên “CoroCoro Comic” phát hành tháng 4 năm 1996, đã thu hút khoảng 78.000 lượt dự thưởng cho 20 người trúng ². Theo Ishihara, số bán hàng vốn chỉ cỡ đó “mỗi tháng” nay thành cùng con số “mỗi tuần”, rồi phình lên gấp 3, gấp 4 lần. Phải hơn một năm rưỡi sau khi phát hành, game mới đứng số 1 bảng xếp hạng tuần ².

Chương 2Quan hệ giữa Nintendo, Game Freak, Creatures và The Pokémon Company

Pokémon dễ bị nghĩ là “game của Nintendo”, nhưng thứ tạo nên Pokémon không phải một công ty. Lịch sử chính thức của The Pokémon Company nêu ba công ty Nintendo, Creatures và Game Freak là chủ sở hữu bản quyền gốc của Pokémon ⁵. Ở dưới cùng trang web chính thức cũng ghi chung rằng “Pocket Monsters, Pokémon, Pokémon” là nhãn hiệu của ba công ty ⁵.

Phân công của ba công ty liên quan đến Pokémon

Mục “Hành trình” của The Pokémon Company nêu vai trò ba công ty như sau. Nintendo sản xuất và bán trò chơi điện tử Pokémon. Game Freak là ý tưởng gốc của dòng “Pokémon” và phát triển trò chơi điện tử. Creatures phát triển trò chơi thẻ bài sưu tầm và trò chơi điện tử, cùng mô hình CG và chuyển động của dòng “Pokémon” ⁵.

Nhãn hiệu được ghi chung dưới tên ba công ty: “nhãn hiệu của Nintendo, Creatures và Game Freak”.

Theo lịch sử chính thức của Creatures, công ty được thành lập ngày 8 tháng 11 năm 1995 và tháng 6 năm 2017 mở một studio chuyên làm CG cho Pokémon ⁹. Creatures tự mô tả mình là chủ sở hữu bản quyền gốc của Pokémon, ngang hàng với Nintendo và Game Freak ¹⁹. Satoru Iwata của Nintendo nhớ lại rằng ông từng giúp lập Creatures, và cũng ngồi cạnh Tsunekazu Ishihara trong buổi quyết định số lượng xuất xưởng ban đầu của “Red và Green” ².

Tsunekazu Ishihara, nút thắt nối lại

Một trong những người đã nối ba công ty là Tsunekazu Ishihara. Ishihara tham gia phát triển “Red và Green” với tư cách nhà sản xuất, và vào thời điểm cuộc đối thoại của Nintendo về “Pokémon HeartGold và SoulSilver” (trang không ghi ngày), ông là giám đốc đại diện kiêm chủ tịch và CEO của The Pokémon Company, đồng thời là chủ tịch hội đồng của Creatures ². Theo báo chí, Ishihara rời chức chủ tịch hội đồng của Creatures vào tháng 4 năm 2023 ²⁰. Theo thông tin công ty của The Pokémon Company tính đến tháng 10 năm 2026, giám đốc đại diện kiêm chủ tịch là Tsunekazu Ishihara, giám đốc đại diện là Takato Utsunomiya ¹⁸.

The Pokémon Company bắt đầu từ “một cửa hàng”

Điểm xuất phát của The Pokémon Company, đáng ngạc nhiên, là một cửa hàng. Theo lịch sử chính thức, tháng 4 năm 1998, với sự góp vốn chung của ba công ty, “Pokémon Center Co., Ltd.” phụ trách vận hành cửa hàng được thành lập, và cùng tháng đó mở cửa hàng số 1 là Pokémon Center Tokyo ⁵. Ngày thành lập ghi trong thông tin công ty là ngày 23 tháng 4 năm 1998, vốn điều lệ 365,4 triệu yên ¹⁸.

Và tháng 10 năm 2000, công ty đổi tên thành The Pokémon Company, mở rộng lĩnh vực hoạt động sang toàn bộ quản lý thương hiệu Pokémon ⁵. Quản lý thương hiệu là công việc quản lý toàn thể để những sản phẩm riêng rẽ như game, thẻ bài, anime, hàng lưu niệm đều hiện ra như cùng một “Pokémon”. Chú thích trong bài đối thoại của Nintendo ghi The Pokémon Company là “thành lập năm 2000”, nhưng đó là năm đổi tên công ty, còn tiền thân được thành lập năm 1998 ²⁵.

Điều biết được và chưa biết được từ tỷ lệ sở hữu

Về tỷ lệ chủ sở hữu của The Pokémon Company, tư liệu sơ cấp có thể xác nhận chỉ là báo cáo chứng khoán của Nintendo. Báo cáo kỳ 86 (kết thúc tháng 3 năm 2026) của Nintendo coi The Pokémon Company là công ty liên kết áp dụng phương pháp vốn chủ sở hữu, và ghi tỷ lệ quyền biểu quyết Nintendo nắm giữ là 32% ⁶. Phương pháp vốn chủ sở hữu là mối quan hệ chưa kiểm soát như công ty con nhưng đưa một phần lợi nhuận vào quyết toán của công ty mình. Số thành viên hội đồng kiêm nhiệm là 1 người, và báo cáo ghi rằng giữa hai công ty có giao dịch “mua sản phẩm của công ty và gia công sản xuất” ⁶.

Trên mạng thường thấy lời giải thích “ba công ty mỗi bên giữ 32%, 4% còn lại thuộc bên khác”, nhưng trong lần khảo sát này không tìm thấy tư liệu sơ cấp nào cho thấy phần sở hữu của Game Freak và Creatures ⁶. Bài viết này chỉ coi 32% của Nintendo là sự thật.

Cũng theo báo cáo đó, từ kỳ kết thúc tháng 3 năm 2026, Nintendo bắt đầu coi The Pokémon Company là “công ty liên kết trọng yếu”. Báo cáo chú thích là vì tầm quan trọng đã tăng ⁶. Tuy nhiên, thông tin tài chính được công bố là tổng của ba công ty liên kết áp dụng phương pháp vốn chủ sở hữu, trong đó có The Pokémon Company, với doanh thu hơn 1.102,8 tỷ yên ⁶. Từ tư liệu này không biết được doanh thu riêng của The Pokémon Company.

Trong nước và nước ngoài, người bán khác nhau

Cách bán game cũng có phân công. Báo cáo của Nintendo chú thích rằng “Poko a Pokémon”, phát hành tháng 3 năm 2026, là tựa game mà trong nước do The Pokémon Company phát hành và bán, còn ở nước ngoài do Nintendo phát hành và bán ⁶. Ở nước ngoài, The Pokémon Company có tập đoàn gồm The Pokémon Company International, Pokémon Korea và các pháp nhân ở Thượng Hải, Đài Loan, Singapore ¹⁸.

Chương 3Thiết kế sưu tầm và trao đổi: cáp liên lạc và hai phiên bản

Cốt lõi của lối chơi Pokémon nằm ở việc sưu tầm và trao đổi, trước cả chiến đấu. Chương này xem cơ chế ấy được tạo ra thế nào, qua lời của những người trong cuộc.

Côn trùng đi qua đi lại trên sợi cáp

Trong cuộc phỏng vấn của TIME năm 1999, Satoshi Tajiri nói về lúc biết đến cáp liên lạc của Game Boy rằng ông hình dung ra cảnh côn trùng đi qua đi lại trên sợi cáp, và đó là ý tưởng ⁴. Cáp liên lạc là thiết bị ngoại vi nối hai máy Game Boy để trao đổi dữ liệu. TIME tóm tắt ý tưởng này là ý tưởng cơ bản của Pokémon: việc sưu tầm dẫn đến trao đổi giữa các máy chơi game cầm tay, rồi lan sang trao đổi giữa những người sưu tầm thẻ bài và mô hình ⁴.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2016, Tsunekazu Ishihara giải thích rằng cáp liên lạc vốn được dùng cho đối kháng “Tetris”, và đề xuất của Tajiri là ứng dụng cơ chế đó vào việc truyền dữ liệu, tức trao đổi Pokémon ¹. Ishihara cũng nói rằng trao đổi phải có ý nghĩa và giá trị, và việc làm thành cơ chế không phải “tổng bằng không”, tức bên này lợi thì bên kia thiệt, là điểm cân nhắc quan trọng nhất của Game Freak ¹.

Hai phiên bản tạo ra cảm giác “còn thiếu”

Trung tâm của cơ chế đó là hai phiên bản. Ở “Red” và “Green”, Pokémon xuất hiện khác nhau, và muốn hoàn thành sách minh họa thì phải trao đổi với người có phiên bản kia ¹⁶. Chỉ với băng game của mình thì không thể đủ cả. Chính cái “còn thiếu” đó trở thành lý do để bắt chuyện với bạn bè.

Về việc vì sao chia làm hai, bản dịch tiếng Anh của một cuộc phỏng vấn nhà phát triển năm 1997 đã lưu truyền. Theo đó, Tajiri nói mình chia làm hai phiên bản theo lời khuyên của Shigeru Miyamoto, và Miyamoto nghĩ rằng không phải vì doanh số, mà vì anh em mỗi người có thứ khác nhau sẽ vui hơn ²². Tuy nhiên chưa xác nhận được phương tiện gốc, nên bài viết này chỉ coi là “được truyền lại như vậy”. Cũng trong cuộc phỏng vấn đó, Tajiri nói rằng ông từng nghĩ đến phương án cho thấy số người đã trao đổi để thúc đẩy việc kết bạn ²².

Mew trở thành biểu tượng của “trao đổi”

Mew đã thấy ở Chương 1 cũng được kể gắn với trao đổi. TIME viết rằng trong số Pokémon chính thức là 150 loài có Mew là con thứ 151, và dẫn lời Tajiri rằng nếu không trao đổi thì không có được Mew ⁴. Mặt khác, trong cuộc đối thoại của Nintendo, người đưa Mew vào là lập trình viên Morimoto, và khởi đầu là điều lẽ ra không xuất hiện khi chơi bình thường lại hiện ra do lỗi ². Về việc ai đưa vào với ý đồ gì, cách kể của hai tư liệu hơi khác nhau. Điều chắc chắn là Mew được tặng qua các chương trình tạp chí và sự kiện, và tin đồn về con “thứ 151” lan rộng ¹⁶.

Cáp bán chạy

Mức độ trao đổi Pokémon được chơi nhiều thế nào thể hiện ở doanh số thiết bị ngoại vi. Theo Ishihara, sau khi “Red và Green” ra mắt, cáp liên lạc Game Boy bỗng bán chạy, Nintendo sản xuất bao nhiêu cũng không kịp. Khi biết mục đích người mua là trao đổi Pokémon, ông cảm nhận được rằng trao đổi chính là trung tâm của trò chơi ¹. Famitsu.com viết rằng sức hút của Game Boy, vốn đã lắng xuống sau khoảng 7 năm kể từ khi phát hành, đã sống lại nhờ Pokémon ¹⁶.

Lối chơi trao đổi và đối kháng Pokémon vẫn tiếp tục sau đó. Tháng 11 năm 1999 “Pokémon Gold và Silver” ra mắt, và tháng 8 năm 2009 giải đấu chính thức “Pokémon World Championships 2009” được tổ chức ⁵.

Chương 4Mở rộng sang anime, phim và thẻ bài

Trong khoảng hai năm kể từ khi game ra mắt, Pokémon đã mở rộng sang thẻ bài, anime, phim và cửa hàng. Điểm bắt đầu của từng thứ có thể xác nhận trong lịch sử chính thức của The Pokémon Company ⁵.

Thẻ bài từ tháng 10 năm 1996

Trò chơi Thẻ bài Pokémon, tám tháng sau “Red và Green”, vào ngày 20 tháng 10 năm 1996 đã phát hành đồng thời bộ mở rộng đầu tiên và bộ khởi đầu đầu tiên ¹⁰. Creatures phụ trách phát triển ⁵. Thẻ bài cũng có thể coi là biến những Pokémon từng trao đổi trong game thành thẻ giấy có thể trao đổi bằng tay.

Tính đến cuối tháng 3 năm 2026, tổng số thẻ Thẻ bài Pokémon sản xuất vượt 85 tỷ thẻ, được bán bằng 16 ngôn ngữ ở hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ ³. Cần lưu ý rằng số thẻ này là số “sản xuất” do công ty công bố, không phải số đã bán.

Anime và phim đưa Pokémon ra ngoài thế giới trẻ em

Anime truyền hình “Pokémon” bắt đầu trên mạng TV Tokyo vào tháng 4 năm 1997 ⁵. Tháng 4 năm 1998 Pokémon Center Tokyo, tháng 11 Pokémon Center Osaka mở cửa, và tháng 7 hai phim điện ảnh đầu tiên “Mewtwo Strikes Back” và “Pikachu’s Summer Vacation” công chiếu ⁵. Tính đến cuối tháng 3 năm 2026, số quốc gia và vùng lãnh thổ đã phát sóng anime truyền hình là hơn 190 ³.

Việc mở rộng ra ngoài game còn có sự hậu thuẫn của nhà xuất bản. Theo TIME, Masakazu Kubo của Shogakukan nhớ lại rằng khi ấy Game Boy bị xem là đã hết thời, tạp chí, truyền hình và công ty đồ chơi đều không quan tâm. Trong hoàn cảnh đó, Shogakukan quyết định hỗ trợ Pokémon và tiếp tục ra manga ⁴.

Sự cố phát sóng ngày 16 tháng 12 năm 1997

Anime Pokémon có một sự kiện đi vào lịch sử phát thanh truyền hình Nhật Bản. Theo báo cáo mà hội đồng xem xét của Bộ Bưu chính và Viễn thông (nay là Bộ Nội vụ và Truyền thông) tổng hợp tháng 6 năm 1998, những đứa trẻ xem tập 38 phát sóng vào thứ ba ngày 16 tháng 12 năm 1997 đã kêu có triệu chứng như co giật do ánh sáng nhấp nháy ¹¹. Theo điều tra của Cục Phòng cháy chữa cháy, đến 5 giờ chiều ngày 17 hôm sau, số người được xe cấp cứu đưa đến bệnh viện điều trị trên cả nước là 685 người ¹¹.

Tập này được phát tại 6 đài ở Hokkaido, Tokyo, Aichi, Osaka, Okayama-Kagawa và Fukuoka, và tỷ suất người xem ở khu vực Kanto là 16,5% (theo Video Research) ¹¹. Nguyên nhân được cho là thủ pháp quay bằng ánh sáng xuyên thấu thường gọi là “Paka Paka”, tức ánh sáng nhấp nháy mạnh kéo dài vài giây ¹¹. Nhóm nghiên cứu của Bộ Y tế báo cáo rằng hình ảnh có vấn đề là ánh sáng đỏ và xanh nhấp nháy 12 lần mỗi giây ²³.

Ở đây xin nói đến hai hiểu lầm. Một là chuyện một nhân vật hay chiêu thức nào đó là nguyên nhân. Điều báo cáo nêu là nguyên nhân là thủ pháp hình ảnh, không phải nhân vật ¹¹. Hai là số người. Những con số như “208 người nhập viện” lưu truyền, nhưng điều có thể xác nhận trong tư liệu sơ cấp của Nhật Bản là 685 người cấp cứu, và ước tính của nhóm nghiên cứu rằng khoảng một phần mười những người trẻ đến 20 tuổi đang xem chương trình bị ảnh hưởng sức khỏe (kể cả co giật) ¹¹²³.

Quy tắc phát sóng đã thay đổi

Sau sự cố, mạng TV Tokyo đã dừng phát chương trình này ¹¹. Theo báo cáo, NHK và Hiệp hội Phát thanh Truyền hình Tư nhân Nhật Bản (Minporen) cùng quyết định “Hướng dẫn về thủ pháp hình ảnh trong hoạt hình, v.v.” vào ngày 8 tháng 4 năm 1998. TV Tokyo cũng định ra hướng dẫn sản xuất riêng vào ngày 9 hôm sau và phát sóng trở lại “Pokémon” vào ngày 16 ¹¹. Đó là khoảng nghỉ chừng 4 tháng.

Báo cáo xác định sự việc này là trường hợp đầu tiên khiến xã hội nhận ra rằng thủ pháp hình ảnh có thể gây ảnh hưởng xấu đến cơ thể con người ¹¹.

Chương 5Mở rộng ra nước ngoài: bản địa hóa ở Bắc Mỹ và “Pokémania”

Pokémon ra khỏi Nhật Bản sau hai năm rưỡi kể từ khi phát hành ở Nhật. Và cách lan rộng ở nước ngoài có thứ tự khác với ở Nhật.

Pokémon đưa game và anime cùng lúc sang Mỹ

Theo lịch sử của The Pokémon Company, tháng 9 năm 1998, phần mềm Game Boy “Pokémon Red Version và Pokémon Blue Version” được phát hành ở Mỹ, và trong cùng tháng, anime truyền hình “Pokémon, I Choose You!” bắt đầu phát sóng trên 111 đài ở Mỹ ⁵. Ở Nhật, anime bắt đầu hơn một năm sau khi game phát hành, nhưng ở Mỹ ngay từ đầu game và anime đã ra mắt song song ⁵. Việc phần đầu tiên ở Mỹ là “Red và Blue” chứ không phải “Red và Green” cũng là điểm khác với Nhật Bản.

Lịch sử chính thức ghi rằng trò chơi thẻ bài bắt đầu được bán ở Mỹ vào tháng 1 năm 1999 ⁵.

Đổi tên để đến với trẻ em

Để đến với trẻ em nước ngoài, Pokémon đã đổi nhiều cái tên. Theo TIME, nhân vật chính của anime là Satoshi được gọi là Ash ở Mỹ, còn đối thủ Shigeru trở thành Gary ⁴. TIME viết rằng tên Nhật của nhân vật chính lấy từ Satoshi Tajiri, còn tên đối thủ lấy từ Shigeru Miyamoto, người cố vấn của Tajiri ⁴.

Việc hỗ trợ ngôn ngữ đến nay vẫn mở rộng. Tính đến cuối tháng 3 năm 2026, dòng game “Pokémon” hỗ trợ 10 ngôn ngữ ³.

“Pokémania” năm 1999

Sự nổi tiếng của Pokémon ở Mỹ lên đến đỉnh điểm vào năm 1999. Bộ phim điện ảnh “Pokémon: The First Movie”, công chiếu ở Mỹ ngày 10 tháng 11, thu 31.036.678 USD trong cuối tuần đầu từ thứ Sáu đến Chủ nhật, và được chiếu ở 3.043 rạp ²⁴²⁵. Doanh thu cuối cùng trong nước Mỹ là 85.744.662 USD ²⁴.

Anime News Network lúc đó đưa tin đây là phim Nhật đầu tiên đứng số 1 doanh thu cuối tuần ở thị trường Mỹ, vượt phim Mỹ, và cũng cho biết nó lập kỷ lục doanh thu 5 ngày đối với phim công chiếu ngoài mùa hè từ tháng 5 đến tháng 7 ²⁵.

Trong cùng tháng, số ra ngày 22 tháng 11 năm 1999 của tạp chí TIME của Mỹ đưa Pokémon lên bìa và dành chuyên đề “Pokémania” ⁴. Kỷ lục Guinness công nhận đây là “lần đầu tiên một tác phẩm game đơn lẻ lên bìa tạp chí Time”. Trước đó cũng có bìa nói về game, nhưng là hình vẽ chung chung hay ảnh ghép ¹².

Lập công ty ở nước ngoài

Khuôn khổ cho kinh doanh nước ngoài cũng dần được chuẩn bị. Tháng 2 năm 2001, Pokémon USA, Inc. được thành lập, và tháng 3 năm 2003 một văn phòng đại diện được đặt ở London ⁵. Tháng 4 năm 2009, Pokémon USA ở Seattle và New York của Mỹ cùng Pokémon UK ở London gộp hoạt động làm một, gom lại dưới tên The Pokémon Company International (viết tắt TPCi). Chủ tịch là Kenji Okubo, và được công bố rằng công ty phụ trách quản lý thương hiệu, cấp phép, tiếp thị, trò chơi thẻ bài, anime v.v. ở các khu vực ngoài châu Á ¹³.

Cách phát hành game Pokémon cũng thay đổi. “Pokémon X và Y” tháng 10 năm 2013 là phần đầu tiên của dòng game phát hành đồng thời trên toàn thế giới ⁵. Nghĩa là thứ tự phát hành ở Nhật trước rồi một thời gian sau mới ra nước ngoài đã không còn.

Chương 6Quản lý thương hiệu và sở hữu trí tuệ

Pokémon không chỉ xuất hiện trong chính game và thẻ bài, mà cả trong sản phẩm do các công ty khác làm, từ thú nhồi bông đến bánh kẹo. The Pokémon Company quản lý sự mở rộng đó như thế nào?

Cách sản xuất đặt Pokémon ở trung tâm

Về “sản xuất Pokémon”, The Pokémon Company nêu quan điểm không phải Pokémon tồn tại vì công ty, mà công ty tồn tại vì Pokémon ²¹. Cùng trang đó nêu việc phát huy cá tính của từng con trong hơn 1000 loài Pokémon là một trong những trụ cột của sản xuất ²¹.

Về công việc với các công ty khác, The Pokémon Company giải thích rằng họ tiến hành nhiều dự án và phát triển cùng các đối tác hợp tác và bên được cấp phép (công ty được phép sử dụng để làm sản phẩm) ²⁶. Tuy nhiên, trang không ghi cấp phép theo quy trình nào, tiêu chuẩn nào ²⁶.

Lằn ranh mà điều khoản sử dụng của Pokémon vạch ra

Thứ gần gũi với người hâm mộ là mục “Về việc sử dụng” trên trang chính thức. Dữ liệu như văn bản, hình ảnh đăng trên trang chỉ được dùng khi thưởng thức cá nhân, và không cho phép dùng trên mạng công cộng như Internet ²⁷. Với nội dung phái sinh dựa trên Pokémon, không chỉ đăng lên trang, người sáng tạo và người sử dụng được quy định là trao cho The Pokémon Company và các bên liên quan như Nintendo, Creatures, Game Freak quyền sử dụng không độc quyền, có thể cấp lại cho người khác, miễn phí, vô thời hạn, không thể hủy ngang và trên toàn thế giới ²⁷. Và điều khoản này ghi rõ rằng quy định đó không cho phép dùng tài sản của Pokémon vượt quá việc dùng cá nhân ²⁷. Họ cũng không nhận việc mang đến kế hoạch hay ý tưởng ²⁷.

Về Pokémon, trong cuộc khảo sát của ban biên tập đến ngày 25 tháng 10 năm 2026, không tìm thấy văn bản chính thức nào của The Pokémon Company chỉ rõ từng phạm vi hoạt động của người hâm mộ.

Vụ kiện Palworld là tranh chấp về sáng chế

Ngày 19 tháng 9 năm 2024, Nintendo và The Pokémon Company cùng công bố đã kiện công ty cổ phần Pocketpair lên Tòa án quận Tokyo vì vi phạm quyền sáng chế. Đơn kiện mang ngày 18 hôm trước, cho rằng trò chơi “Palworld” do Pocketpair phát triển và bán vi phạm nhiều quyền sáng chế, và yêu cầu cấm bán, v.v. cùng bồi thường thiệt hại ¹⁵. Nintendo nói rằng họ sẽ tiếp tục thực hiện các biện pháp cần thiết đối với việc xâm phạm sở hữu trí tuệ, kể cả thương hiệu ¹⁵.

Vụ kiện này hay bị kể như tranh chấp bản quyền kiểu “nhân vật giống nhau”, nhưng như nội dung công bố cho thấy, căn cứ là quyền sáng chế. Theo báo chí, số sáng chế bị đưa ra là 3, và yêu cầu là cấm sử dụng cùng việc trả cho mỗi bên, Nintendo và The Pokémon Company, 5 triệu yên và lãi chậm trả ²⁸. Đây là số tiền yêu cầu, không phải số tiền tòa án đã chấp nhận.

Cũng theo tin đó, nguyên đơn vào tháng 11 năm 2025 đã thu hẹp đối tượng yêu cầu vào phiên bản cũ của “Palworld”. Pocketpair đã thay đổi thông số vào tháng 11 năm 2024 và tháng 5 năm 2025, nêu quan điểm rằng thay đổi chỉ mang tính phòng ngừa, họ không vi phạm và sáng chế vô hiệu ²⁸. Việc thẩm định của Cục Sáng chế cũng có diễn biến. Về một trong các đơn tách ra từ sáng chế “bắt giữ quái vật” có liên quan đến vụ kiện, có tin Cục Sáng chế đã gửi thông báo lý do từ chối vào tháng 10 năm 2025 ²⁹. Thông báo lý do từ chối là văn bản ở giai đoạn yêu cầu người nộp đơn phản biện hay sửa đổi. Sau đó, đối với một đơn tách khác cùng hệ, có tin thông báo lý do từ chối được gửi vào tháng 4 năm 2026, quyết định từ chối (nhận định của thẩm định viên rằng không công nhận sáng chế) đưa ra vào tháng 7, và Nintendo cùng The Pokémon Company ngày 3 tháng 9 đã yêu cầu thẩm định phúc thẩm quyết định từ chối nhằm xem xét lại nhận định đó ³⁰. Kết quả phúc thẩm chưa có.

Tin tháng 6 năm 2026 cho biết ngày 1 tháng 10 dự kiến có buổi giải thích kỹ thuật, và ngày 9 tháng 11 tòa án sẽ có “công bố nhận định sơ bộ” cho biết quan điểm của tòa ²⁸. Đến tháng 10 năm 2026, chưa xác nhận được tin phán quyết đã ra. Phần mô tả trong bài này dựa trên thông tin đến thời điểm đó.

Bài đăng của Nhà Trắng và chủ thể của tuyên bố

Cũng có ví dụ Pokémon được dùng trong chính trị. Ngày 5 tháng 3 năm 2026, tài khoản X chính thức của Nhà Trắng Mỹ đăng một hình ảnh nhại logo tựa game mới “Poko a Pokémon” kèm dòng chữ “make america great again” ³¹. Bản tin tiếng Nhật đưa tin này gọi đó là tuyên bố của “Kabu-Poke” (The Pokémon Company) ở tiêu đề. Mặt khác, trong nội dung cùng bài, người trả lời phỏng vấn của New York Times là người phát ngôn của The Pokémon Company International, đơn vị phụ trách kinh doanh nước ngoài của The Pokémon Company, và họ giải thích rằng không liên quan đến việc làm hay phát tán hình ảnh, cũng không cho phép sử dụng sở hữu trí tuệ ³¹. Cần lưu ý rằng tiêu đề và nội dung viết chủ thể của tuyên bố khác nhau.

Chương 7Ảnh hưởng đến ngành giải trí thế giới

Khi nói về tầm vóc của Pokémon, nhiều con số được dẫn ra. Nhưng trong các con số đó lẫn công bố của công ty, ước tính của tổ chức công nhận và ước tính của công ty nghiên cứu. Chương này tách bạch nguồn gốc con số để xem Pokémon đã để lại gì cho ngành giải trí.

Những con số do chính Pokémon công bố

The Pokémon Company công bố trong “Pokémon qua các con số” những số liệu tính đến cuối tháng 3 năm 2026. Tổng số phần mềm game liên quan đến Pokémon xuất xưởng là hơn 515 triệu bản, tổng số thẻ bài sản xuất là hơn 85 tỷ thẻ, và khu vực phát sóng anime là hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ ³. Đây là số “xuất xưởng” và “sản xuất”, không phải số bán ra ở cửa hàng hay doanh thu. Trên trang web chính thức của The Pokémon Company, trong lần khảo sát này không tìm thấy trang nào nêu doanh thu toàn thương hiệu ³.

Số xuất xưởng và số sản xuất không phải doanh thu. Số lượt tải là số lần tải, không phải số người đang chơi.

“Best-selling media franchise” của Guinness

Khi nói về tầm vóc của Pokémon, người ta thường dẫn công nhận của Kỷ lục Guinness. Tuy nhiên tên kỷ lục không phải là “kiếm được”. Tên kỷ lục của Guinness là “Best-selling media franchise” (thương hiệu truyền thông bán chạy nhất) và người giữ là Pokémon. Tổng doanh thu được ước tính khoảng 147 tỷ USD, là con số tại thời điểm tháng 4 năm 2024 ⁷. Trong đó khoảng 102,9 tỷ USD được cho là từ hàng hóa lưu niệm ⁷.

Tuy nhiên, trang của Guinness không nêu con số này được tính thế nào ⁷. Cần nắm rằng đó không phải doanh thu do The Pokémon Company công bố mà là ước tính của Guinness. Ngoài ra, tên kỷ lục là “bán chạy nhất”, không phải so sánh độ lớn của lợi nhuận.

Làm sống lại máy chơi game cầm tay

Một trong những ảnh hưởng của Pokémon lên ngành là làm sống lại máy chơi game cầm tay vốn bị cho là sắp hết thời. Như đã thấy ở Chương 1, khi “Red và Green” ra mắt, có không khí rằng Game Boy đã hết ². Famitsu.com viết rằng sức hút của Game Boy, đã khoảng 7 năm kể từ khi phát hành, sống lại nhờ sự xuất hiện của Pokémon ¹⁶. Pokémon đã cho thấy ngay cả chiếc máy cũ cũng có thể sinh ra giá trị mới tùy vào thiết kế lối chơi.

“Pokémon GO” và cách đọc con số

Tháng 7 năm 2016, “Pokémon GO” dành cho điện thoại thông minh bắt đầu phát hành ⁵. Đó là trò chơi dùng dữ liệu vị trí, tìm và bắt Pokémon trên bản đồ thực. Tháng 8 cùng năm, Kỷ lục Guinness công nhận 5 kỷ lục, như 130 triệu lượt tải trong một tháng đầu kể từ khi phát hành và kiếm được 206,5 triệu USD trong tháng đầu tiên. Dữ liệu là của công ty nghiên cứu SuperData ³⁴. Công ty nghiên cứu Sensor Tower ước tính rằng chưa đầy 7 tháng sau khi phát hành, doanh thu trên các cửa hàng ứng dụng toàn thế giới đã vượt 1 tỷ USD, nhanh nhất trong lịch sử cửa hàng ứng dụng ³⁵.

Số lượt tải cộng dồn khác nhau rất nhiều tùy nguồn. Theo tin tháng 8 năm 2019, trong video giới thiệu The Pokémon Company đưa ra cho Nhật Bản, con số được nêu là “trên 1 tỷ lượt tải” ³². Mặt khác, tin tháng 7 năm 2026 truyền đạt ước tính của công ty nghiên cứu AppMagic cho rằng lượt tải cộng dồn khoảng 710 triệu và doanh thu từ mua trong ứng dụng khoảng 6,37 tỷ USD ³³. Cả hai đều là “số lần tải”, không phải số người đang chơi.

Phim và vượt ra ngoài màn hình

Pokémon cũng trở thành phim người đóng quy mô lớn. Lịch sử của The Pokémon Company ghi rằng tháng 5 năm 2019 phim Hollywood “Detective Pikachu” công chiếu ⁵. Theo Box Office Mojo, doanh thu phòng vé toàn cầu khoảng 451,45 triệu USD ³⁶.

Từ quyết toán của Nintendo cũng có thể thấy sức nặng của Pokémon. Từ kỳ kết thúc tháng 3 năm 2026, Nintendo bắt đầu coi The Pokémon Company là “công ty liên kết trọng yếu”. Họ chú thích là vì tầm quan trọng đã tăng ⁶.

Chương 8Giới hạn và phê bình: sức khỏe, chất lượng, sách minh họa, đầu cơ

Khi đã thành một thương hiệu lớn như Pokémon, ảnh hưởng không chỉ toàn điều tốt. Chương này sắp xếp, trong phạm vi xác nhận được, những phê bình Pokémon đã nhận và những vấn đề chính công ty đã thừa nhận.

Ảnh hưởng đến sức khỏe, vấn đề lớn đầu tiên

Sự cố phát sóng tháng 12 năm 1997 đã thấy ở Chương 4 là vấn đề xã hội lớn đầu tiên đối với Pokémon. Theo báo cáo của nhóm nghiên cứu Bộ Y tế, trong những người đến cơ sở y tế khám, hơn 8 phần mười có triệu chứng giống cơn co giật, và co giật là 66,3% ²³. Ngoài ra còn báo cáo rằng khoảng một nửa số người đi khám là người chưa từng có triệu chứng co giật trước đó ²³.

Sự cố này đặt trước mặt người làm một mối nguy mà trước đó ít được ý thức là “ánh sáng nhấp nháy”, và trở thành cơ hội thay đổi quy tắc của cả ngành phát thanh truyền hình ¹¹. Cùng báo cáo cũng ghi rằng ở một chương trình anime khác của NHK, các ca tương tự, tuy quy mô nhỏ, được phát hiện về sau ¹¹. Nghĩa là vấn đề không chỉ của Pokémon, mà là mối nguy chung của cách biểu hiện hình ảnh anime thời đó.

Phê bình về chất lượng game

Những năm gần đây, điều nổi bật trong phê bình Pokémon là chất lượng kỹ thuật của game. Với “Pokémon Scarlet và Violet” phát hành tháng 11 năm 2022, sau khi phát hành liên tiếp có tin về lỗi vận hành. Trong thông báo cập nhật dữ liệu ngày 1 tháng 12 năm 2022 (Ver.1.1.0), Nintendo nói rằng họ nhận biết có vấn đề ảnh hưởng đến vận hành game và xin lỗi vì sự bất tiện ¹⁴. Lời xin lỗi này được đưa ra dưới tên Nintendo, không phải tuyên bố riêng của The Pokémon Company.

Cách làm việc ở hiện trường phát triển cũng được chú ý. Tháng 4 năm 2022, Game Freak công bố chế độ cho nhân viên có nguyện vọng chọn làm việc 4 ngày mỗi tuần. Một ngày nghỉ thêm là không lương, đối tượng chủ yếu là nhân viên nuôi con hoặc chăm sóc người thân ³⁸. Tin này cũng đề cập đến sự quan tâm đối với làm việc nhiều giờ vốn là vấn đề của ngành game, nhưng không có ghi chép nào cho rằng Game Freak thừa nhận làm việc nhiều giờ ³⁸. Bài viết này cũng không khẳng định về thực tế ở hiện trường phát triển.

Sự thu hẹp của “Pokédex toàn quốc”

Cũng có vấn đề do số lượng Pokémon tăng lên. Ở “Sword và Shield” năm 2019, đã công bố rằng không thể mang tất cả Pokémon của các phần trước sang, và chỉ những Pokémon có trong sách minh họa của vùng mới là đối tượng, gây ra sự phản ứng mạnh của người hâm mộ. Nhà sản xuất Junichi Masuda ngày 28 tháng 6 năm 2019 đưa ra tuyên bố, giải thích đó là quyết định khó khăn, đồng thời nói rằng Pokémon không dùng được ở một tác phẩm cũng không có nghĩa là sẽ không xuất hiện ở tác phẩm tương lai ³⁹.

Như đã thấy ở Chương 6, The Pokémon Company ghi số Pokémon là hơn 1000 loài ²¹. Lối chơi đặt việc sưu tầm làm trung tâm thì đối tượng sưu tầm càng tăng, việc gói tất cả vào một game càng khó. Đó là ví dụ sức hút của sưu tầm va vào gánh nặng của bên làm.

Đầu cơ và hàng giả

Sức hút của thẻ bài Pokémon cũng sinh ra vấn đề đầu cơ và hàng giả. The Pokémon Company đã thông báo kiên quyết từ chối việc mua nhằm mục đích thương mại như bán lại đối với “Thẻ bài Pokémon 151” phát hành tháng 6 năm 2023 ³⁷. Họ nói rằng đơn hàng trên Pokémon Center Online bị xác định là nhằm bán lại có thể bị hủy và hạn chế sử dụng, và kêu gọi cảnh giác vì đã xác nhận có hàng giả, hàng nhái và các gói “đã dò”, tức đã kiểm tra nội dung bên trong, được rao bán trên các ứng dụng chợ đồ cũ ³⁷. Với sản phẩm mới tháng sau, họ cũng đưa ra thông báo tương tự và nói sẽ cùng các công ty vận hành ứng dụng chợ đồ cũ v.v. xây dựng nơi giao dịch an tâm ⁴⁰.

Phê bình từ tôn giáo

Ở nước ngoài cũng có phê bình từ lập trường tôn giáo. Theo tin năm 2016 truyền đạt lại hãng tin Reuters, ở Saudi Arabia năm 2001 đã có quan điểm tôn giáo (fatwa) cấm trò chơi thẻ bài Pokémon, và năm 2016 văn phòng Hội đồng Ulama Cao cấp được cho là đã nêu lại quan điểm đó. Lý do được đưa tin là “tiến hóa” của Pokémon là sự báng bổ truyền bá thuyết tiến hóa, và là cờ bạc, v.v. ⁴¹.

Tuy nhiên, về tin cho rằng năm 2016 “hội đồng đã đưa ra lại quan điểm này”, có tin rằng người phụ trách Bộ Văn hóa và Thông tin Saudi cho là không chính xác, và hội đồng cũng cho biết họ chưa đưa ra quan điểm nào về trò chơi điện thoại thông minh mới ⁴². Bài viết này chưa xác nhận được nguyên văn tin tức hay quan điểm sơ cấp từ thời điểm năm 2001.